AI-geletterdheid (artikel 4): de verplichting die nu al geldt

Van alle verplichtingen in de AI-verordening is er één die opvallend weinig aandacht krijgt en tegelijk de breedste doelgroep heeft: AI-geletterdheid. Terwijl veel organisaties naar de uitgestelde hoogrisico-regels kijken, geldt artikel 4 al sinds 2 februari 2025. En het raakt vrijwel iedereen die AI inzet — niet alleen de grote spelers.

Wat vraagt artikel 4 precies?

Artikel 4 verplicht aanbieders én gebruiksverantwoordelijken van AI-systemen om een voldoende niveau van AI-geletterdheid te waarborgen bij hun personeel en bij anderen die namens hen met AI-systemen werken. De verordening definieert AI-geletterdheid (artikel 3(56)) als de vaardigheden, kennis en het begrip die mensen in staat stellen AI-systemen geïnformeerd in te zetten en zich bewust te zijn van de kansen, de risico’s en de mogelijke schade.

In gewone taal: het gaat er niet om dat iedereen technisch expert wordt, maar dat de mensen die met AI werken begrijpen wat het systeem doet, waar het goed in is en waar het de fout in kan gaan. Een medewerker die een taalmodel gebruikt voor advertentieteksten of vertalingen moet bijvoorbeeld weten dat zo’n model kan “hallucineren” — feiten kan verzinnen die overtuigend klinken maar onjuist zijn. Dat voorbeeld noemt de Commissie zelf in haar vragen-en-antwoorden over AI-geletterdheid.

De doelgroep is breed: iedereen in de organisatie die direct met een AI-systeem te maken heeft, plus derden die namens de organisatie handelen. Afhankelijk van de context kunnen ook cliënten of betrokkenen relevant zijn.

Wat de wet níét eist

Even belangrijk is wat er níét in staat, want daar ontstaan de meeste misverstanden. Artikel 4 kent:

• geen verplichting om het kennisniveau van medewerkers te meten of te toetsen;
• geen verplichte certificering of officieel diploma;
• geen verplichte “AI-officer” of governanceboard.

Je hoeft dus geen dure certificaten te kopen of een nieuwe functie in te richten om aan artikel 4 te voldoen. De verplichting is een inspanningsverplichting, geen examenverplichting.

Welke stappen zet je minimaal?

De Commissie beschrijft in haar FAQ een minimale invulling in vier stappen. Die vormen een bruikbaar skelet voor elke organisatie:

1. Algemeen begrip. Zorg dat er in de organisatie een basisbegrip is van wat AI is en hoe het binnen jullie werk wordt gebruikt.
2. Bepaal je rol. Stel vast of je aanbieder bent (je ontwikkelt en levert een systeem onder eigen naam) of gebruiksverantwoordelijke (je gebruikt een systeem onder eigen gezag). Die rol bepaalt welke verplichtingen zwaarder wegen.
3. Breng de risico’s in kaart. Inventariseer de risico’s van de systemen die je gebruikt of aanbiedt — van onjuiste output tot privacy en bias.
4. Baseer concrete acties op stap 1 tot en met 3. Kies maatregelen die passen bij het kennisniveau van je mensen en de context waarin ze de AI gebruiken.

De aanpak is nadrukkelijk risicogebaseerd. Bij systemen met een laag risico volstaat vaak een korte kennissessie; bij hoogrisicosystemen zijn aanvullende maatregelen nodig. Voor die laatste geldt bovendien artikel 26: het personeel dat menselijk toezicht uitoefent, moet daarvoor voldoende zijn getraind — enkel verwijzen naar de gebruiksaanwijzing volstaat niet.

Een praktisch stappenplan voor een mkb-team

Voor een kleiner team hoeft dit niet groot te worden. Een werkbare volgorde:

• Maak een korte inventarisatie. Welke AI-tools gebruiken jullie feitelijk — van een chatassistent tot een ingebouwde functie in bestaande software? Zet ze op een rij, met per tool het doel en wie het gebruikt.
• Benoem per tool de belangrijkste risico’s. Denk aan onjuiste antwoorden, het delen van vertrouwelijke of persoonsgegevens, en overmatig vertrouwen op de uitkomst.
• Organiseer één praktische sessie. Loop de tools langs, laat zien waar het misgaat, en spreek eenvoudige gedragsregels af (bijvoorbeeld: output altijd controleren, geen klantgegevens in publieke tools plakken).
• Leg het licht vast. Een korte notitie met wie wat gebruikt, welke afspraken gelden en wanneer je het bijwerkt, is genoeg om te laten zien dat je hier bewust mee omgaat.
• Herhaal bij verandering. Nieuwe tool of nieuwe collega? Neem het mee in de introductie.

Ter inspiratie onderhoudt het AI Office een living repository met meer dan veertig praktijkvoorbeelden van AI-geletterdheidsmaatregelen. Let op: die voorbeelden overnemen geeft geen automatisch vermoeden van conformiteit — ze zijn bedoeld als leermateriaal, niet als afvinklijst.

Wat geldt er in Nederland — en wat is nog onzeker?

In Nederland publiceerde de Autoriteit Persoonsgegevens al vroeg guidance onder de noemer “aan de slag met AI-geletterdheid”; de AP-pagina over AI-geletterdheid is een goed vertrekpunt. De AP en de RDI zijn de gecoördineerde toezichthouders. Voor mkb’ers kunnen de European Digital Innovation Hubs een eerste aanspreekpunt zijn voor training.

Tot slot een eerlijk voorbehoud. In het voorstel voor de Digital Omnibus (19 november 2025) opperde de Commissie om artikel 4 om te vormen van een directe organisatieverplichting naar een bevorderingstaak voor lidstaten en de Commissie. Of dat specifieke onderdeel de definitieve, aangenomen tekst heeft gehaald, is in de geraadpleegde bronnen niet bevestigd; dat moet tegen de gepubliceerde verordeningstekst worden geverifieerd. De trainingsverplichting voor gebruiksverantwoordelijken van hoogrisicosystemen (artikel 26) blijft hoe dan ook ongewijzigd. Tot er duidelijkheid is, is de veilige lijn simpel: behandel AI-geletterdheid als een verplichting die nú geldt.

---

Wil je artikel 4 aantoonbaar afdekken zonder je team te overladen? Ons AI-geletterdheidsprogramma bouwt de kennis per laag op — bestuur, teams en techniek — en legt er een werkbaar AI-beleid onder.